Lịch sử môn bida: Từ trò chơi quý tộc đến môn thể thao toàn cầu

Lịch sử môn bida bắt đầu từ đâu?

Bida là một trong những môn thể thao sử dụng cơ có lịch sử lâu đời. Ngày nay, khi nhắc đến bida, chúng ta có thể nghĩ đến rất nhiều thể loại như bida libre, bida 3 băng, bida lỗ (pool), snooker... Tuy nhiên, những hình thức này đều có chung một lịch sử phát triển kéo dài hàng trăm năm.

Nguồn gốc chính xác của bida vẫn còn tồn tại một số tranh luận. Tuy nhiên, nhiều tài liệu lịch sử cho rằng tiền thân của bida bắt nguồn từ những trò chơi ngoài trời tại châu Âu, có nét tương đồng với croquet, sau đó được đưa lên bàn để chơi trong nhà. Đến khoảng thế kỷ 15, trò chơi trên bàn đã xuất hiện ở Pháp và Anh.

Điều thú vị là bida ban đầu hoàn toàn không giống môn bida hiện đại. Người chơi chưa sử dụng chiếc cơ thẳng như ngày nay mà dùng một loại gậy có đầu lớn gọi là mace để đẩy bi.

1. Bida thời kỳ đầu: Từ sân cỏ lên bàn chơi

Trước khi có bàn bida, những trò chơi tiền thân của bida được chơi trên mặt đất hoặc sân cỏ.

Người chơi sử dụng gậy để tác động vào những quả bóng, đưa bóng đi qua các cổng hoặc tác động vào mục tiêu. Cách chơi này có nhiều điểm tương đồng với croquet hiện đại.

Sau đó, trò chơi được chuyển vào trong nhà. Một chiếc bàn phủ vải được sử dụng để mô phỏng mặt sân cỏ. Việc đưa trò chơi lên bàn giúp người chơi có thể chơi quanh năm và đặc biệt phù hợp với các cung điện, lâu đài.

Liên đoàn Bida Pháp ghi nhận một trong những chiếc bàn bida đầu tiên được biết đến được đặt làm vào năm 1469, dưới thời vua Louis XI, bởi người thợ mộc Henri de Vigne. Chiếc bàn được cho là dài khoảng 2,44 m, rộng 1,22 m và có mặt bàn bằng đá phủ vải.

Đây là một dấu mốc quan trọng trong lịch sử môn bida, bởi trò chơi bắt đầu chuyển từ hình thức ngoài trời sang một môn chơi trong nhà.

2. Bida trở thành thú vui của giới quý tộc

Trong khoảng thế kỷ 16 và 17, bida dần phổ biến tại Pháp.

Tại Paris, số lượng bàn bida tăng đáng kể. Theo Liên đoàn Bida Pháp, trong khoảng thời gian 1550–1630, Paris có khoảng 120–150 bàn bida, với nhiều kích thước khác nhau. Bida không chỉ được giới quý tộc chơi mà còn dần xuất hiện trong tầng lớp thương nhân, học sinh và người phục vụ.

Bida cũng dần trở thành một phần của đời sống xã hội.

Năm 1634, từ "académie" lần đầu tiên được sử dụng để chỉ một phòng bida. Đến năm 1636, Hồng y Richelieu thành lập một học viện dành cho giới quý tộc, trong đó bida nằm trong chương trình đào tạo cùng với toán học, lịch sử và đấu kiếm.

Vua Louis XIV cũng được ghi nhận là đã chơi bida từ khi còn trẻ.

Điều này cho thấy bida thời kỳ đó không đơn thuần chỉ là một trò giải trí mà còn được xem như một hoạt động rèn luyện kỹ năng, sự chính xác và khả năng tính toán.

3. Sự thay đổi của cây cơ bida

Một trong những bước tiến quan trọng nhất trong lịch sử bida là sự phát triển của cây cơ.

Ban đầu, người chơi sử dụng mace – một loại gậy có đầu khá lớn để đẩy bi thay vì đánh trực tiếp.

Khi bi nằm sát băng, đầu mace lớn khiến người chơi rất khó thực hiện cú đánh. Vì vậy, người chơi bắt đầu xoay ngược gậy và sử dụng phần cán nhỏ để đánh bi.

Từ đó, cây cue – cơ bida dần hình thành.

Theo tài liệu lịch sử của World Confederation of Billiards Sports (WCBS), cây cơ hiện đại phát triển từ cuối thế kỷ 17; từ "cue" có liên hệ với từ tiếng Pháp queue, nghĩa là "cái đuôi".

Đây chính là nền tảng cho cây cơ bida hiện đại mà người chơi sử dụng ngày nay.

4. Cuối thế kỷ 18 – bida bắt đầu thay đổi mạnh

Bida tiếp tục phát triển trong thế kỷ 18.

Các luật chơi ngày càng được hoàn thiện, bàn bida được cải tiến và kỹ thuật đánh bi cũng trở nên đa dạng hơn.

Một dấu mốc đáng chú ý xảy ra vào thế kỷ 19 khi đầu cơ bằng da được phát triển. François Mingaud là nhân vật thường được nhắc đến trong quá trình này. Đầu da cho phép người chơi tạo ra nhiều hiệu ứng lên bi cái, mở đường cho những kỹ thuật như đánh xoáy, retro và các cú đánh kiểm soát đường bi.

Đây là một bước ngoặt cực kỳ quan trọng.

Nếu không có khả năng tạo xoáy, rất nhiều kỹ thuật bida hiện đại – đặc biệt là bida carom và bida 3 băng – sẽ không thể phát triển đến mức độ tinh vi như ngày nay.

5. Bàn bida hiện đại xuất hiện

Trong thế kỷ 19, vật liệu chế tạo bàn bida tiếp tục được cải tiến.

Đá slate (đá phiến) bắt đầu được sử dụng cho mặt bàn, giúp mặt bàn phẳng và ổn định hơn. Băng bàn cũng được cải tiến bằng vật liệu đàn hồi, tạo khả năng phản xạ bi tốt hơn. Liên đoàn Bida Pháp ghi nhận khoảng năm 1835 là thời điểm gắn với việc ứng dụng băng cao su và slate trong quá trình phát triển bàn bida.

Nhờ những cải tiến này, bàn bida ngày càng gần với tiêu chuẩn hiện đại.

Đồng thời, các câu lạc bộ bida và phòng bida công cộng phát triển mạnh ở châu Âu và Mỹ.

Bida từ một trò chơi của giới quý tộc dần trở thành một hoạt động giải trí phổ biến trong xã hội.

6. Sự ra đời và phát triển của bida carom

Một nhánh quan trọng trong lịch sử môn bida là bida carom, hay bida không lỗ.

Khác với bida pool, bàn carom không có lỗ. Người chơi chủ yếu sử dụng bi cái để tác động vào các bi mục tiêu nhằm ghi điểm.

Từ đây hình thành nhiều thể loại như:

Bida libre
Bida 1 băng
Bida 3 băng
Bida cadre
Bida 5 pins

Trong đó, bida 3 băng trở thành một trong những thể loại carom nổi tiếng nhất.

Mục tiêu của người chơi là làm bi cái chạm vào ít nhất ba băng trước khi hoàn thành đường bi ghi điểm.

Điều này khiến bida 3 băng trở thành môn thể thao đòi hỏi sự kết hợp giữa:

Kỹ thuật + hình học + lực đánh + độ xoáy + khả năng đọc bàn.

Đây cũng là lý do những người chơi bida lâu năm thường nói rằng càng chơi lâu càng thấy bida không đơn giản.

7. Bida lỗ và sự phát triển của Pool

Song song với bida carom, các thể loại bida lỗ (pool) cũng phát triển mạnh.

Pool sử dụng bàn có các lỗ ở bốn góc và giữa hai cạnh dài. Người chơi đưa bi mục tiêu vào lỗ theo luật của từng thể loại.

Các thể loại phổ biến hiện nay gồm:

8-ball
9-ball
10-ball
Straight Pool
One Pocket

Trong số đó, 8-ball và 9-ball trở thành những thể loại phổ biến trên phạm vi quốc tế.

World Pool Association (WPA) được thành lập vào năm 1987 để quản lý và phát triển môn pool trên phạm vi quốc tế.

Điều này đánh dấu một bước phát triển mới: bida không còn chỉ là thú vui trong các phòng giải trí mà ngày càng được tổ chức dưới hình thức thi đấu thể thao chuyên nghiệp.

8. Snooker – một nhánh đặc biệt của bida

Một trong những câu chuyện thú vị nhất trong lịch sử môn bida là sự ra đời của snooker.

Snooker xuất hiện vào năm 1875 tại Jubbulpore, Ấn Độ, trong môi trường quân đội Anh. Theo WPBSA, trò chơi được phát triển bởi các sĩ quan quân đội Anh và gắn với tên tuổi của Neville Chamberlain.

Snooker sử dụng:

1 bi cái
15 bi đỏ
6 bi màu
Bàn 6 lỗ

Luật chơi yêu cầu người chơi lần lượt đưa bi đỏ và bi màu vào lỗ theo trình tự phù hợp để ghi điểm.

Từ một trò chơi được phát triển trong quân đội Anh tại Ấn Độ, snooker sau đó lan sang Anh và trở thành một môn thể thao chuyên nghiệp có lượng người xem lớn.

9. Bida bước vào thời đại thể thao chuyên nghiệp

Bước sang thế kỷ 20, bida ngày càng được tổ chức chuyên nghiệp.

Các giải đấu quốc gia, quốc tế và vô địch thế giới lần lượt xuất hiện.

Những kỹ thuật đánh bida cũng ngày càng phát triển. Người chơi không chỉ cần khả năng đưa bi vào đúng mục tiêu mà còn phải tính toán:

Góc phản xạ
Điểm chạm
Tốc độ
Lực đánh
Độ xoáy
Vị trí bi sau cú đánh
Chiến thuật xây dựng thế bi

Đặc biệt trong bida carom, người chơi có thể xây dựng cả một chuỗi điểm liên tục thông qua khả năng kiểm soát vị trí của các bi.

Đây chính là nền tảng của khái niệm nuôi sê-ri trong bida libre và các kỹ thuật kiểm soát thế bi trong bida 3 băng.

10. Bida trong thời đại hiện đại

Ngày nay, bida đã trở thành một hệ thống thể thao với rất nhiều bộ môn khác nhau.

Có thể chia tương đối thành ba nhóm lớn:

Nhóm	Một số thể loại
Carom billiards	Libre, 1 băng, 3 băng, Cadre
Pool	8-ball, 9-ball, 10-ball, Straight Pool
Snooker	Snooker

Các môn này hiện có những tổ chức quản lý quốc tế riêng và cùng nằm trong hệ thống của World Confederation of Billiards Sports (WCBS).

WCBS được thảo luận thành lập tại Bristol vào ngày 30/8/1990 và chính thức thành lập tại Yverdon-les-Bains vào ngày 25/1/1992. Năm 1998, tổ chức này nhận được sự công nhận chính thức từ Ủy ban Olympic Quốc tế (IOC).

Bida cũng xuất hiện tại các sự kiện thể thao quốc tế như World Games và Asian Games.

11. Lịch sử môn bida tại Việt Nam

Bida du nhập vào Việt Nam từ khá lâu và dần trở thành một phần quen thuộc của đời sống thể thao, giải trí.

Đặc biệt, bida libre và bida 3 băng có cộng đồng người chơi rất lớn.

Trong những năm gần đây, bida Việt Nam ngày càng được chú ý trên đấu trường quốc tế nhờ sự xuất hiện của nhiều cơ thủ đạt thành tích cao tại các giải đấu lớn.

Bida 3 băng Việt Nam cũng có sự phát triển mạnh về phong trào. Từ những câu lạc bộ nhỏ, bộ môn này ngày càng tiến tới hệ thống thi đấu chuyên nghiệp hơn.

Điều đáng chú ý là văn hóa chơi bida ở Việt Nam có nét rất riêng: người chơi không chỉ quan tâm đến thành tích mà còn đặc biệt chú trọng đến cây cơ, ngọn cơ, âm thanh, độ đầm, độ bén và cảm giác tay.

Đây cũng là lý do thị trường cơ bida custom ngày càng được quan tâm bởi những người chơi muốn sở hữu một cây cơ có thông số và phong cách riêng.

12. Từ cây cơ gỗ truyền thống đến cơ bida custom

Nếu nhìn lại toàn bộ lịch sử môn bida, có thể thấy cây cơ đã thay đổi rất nhiều.

Từ một chiếc gậy đơn giản dùng để đẩy bi, cơ bida ngày nay được chế tạo với độ chính xác rất cao.

Các yếu tố được người chơi quan tâm gồm:

Loại gỗ
Độ cứng ngọn
Độ nặng
Đường kính shaft
Joint
Ferrule
Tip
Độ cân bằng
Độ rung
Độ truyền lực
Cảm giác khi ra cơ

Đặc biệt, sự xuất hiện của cơ custom đưa cây cơ từ một dụng cụ thể thao trở thành một sản phẩm mang tính cá nhân.

Người chơi có thể lựa chọn vật liệu, kích thước, trọng lượng, thiết kế, họa tiết và thông số kỹ thuật phù hợp với phong cách đánh của mình.

13. Dòng thời gian lịch sử môn bida

Có thể tóm tắt quá trình phát triển của bida qua những dấu mốc chính:

Thế kỷ 15
→ Các trò chơi giống croquet được chuyển từ ngoài trời lên bàn.

1469
→ Một trong những bàn bida đầu tiên được ghi nhận tại Pháp dưới thời Louis XI.

Thế kỷ 16–17
→ Bida phổ biến trong giới quý tộc và dần lan rộng trong xã hội.

Cuối thế kỷ 17
→ Cây cơ dần thay thế mace và hình thành cách đánh gần với hiện đại.

Thế kỷ 19
→ Đầu cơ bằng da, băng cao su và mặt bàn slate giúp kỹ thuật bida phát triển mạnh.

1875
→ Snooker ra đời tại Ấn Độ.

Thế kỷ 20
→ Bida, pool và snooker phát triển thành các môn thi đấu chuyên nghiệp.

1987
→ World Pool Association được thành lập.

1992
→ WCBS chính thức được thành lập, tạo một tổ chức quốc tế bao quát các bộ môn bida lớn.

Ngày nay
→ Bida trở thành môn thể thao phổ biến trên toàn thế giới với hệ thống giải đấu chuyên nghiệp và cộng đồng người chơi rộng lớn.

Kết luận: Hơn 500 năm phát triển của môn bida

Lịch sử môn bida là câu chuyện về sự biến đổi của một trò chơi cổ xưa thành một môn thể thao hiện đại.

Từ những trò chơi ngoài trời ở châu Âu, bida được đưa lên bàn, phát triển trong các cung điện và phòng chơi của giới quý tộc, sau đó phổ biến trong xã hội. Những cải tiến về bàn, băng, bi và cây cơ đã tạo điều kiện cho các kỹ thuật ngày càng phức tạp.

Từ nền tảng đó, nhiều bộ môn ra đời và phát triển như bida libre, bida 3 băng, pool và snooker.

Điều thú vị nhất là dù công nghệ đã thay đổi rất nhiều, bản chất của bida vẫn không thay đổi: một cây cơ, những viên bi và khả năng kiểm soát đường đi của chúng.

Và có lẽ chính sự kết hợp giữa kỹ thuật, tính toán, cảm giác và sự sáng tạo đã giúp bida tồn tại và phát triển qua hàng trăm năm.

Đánh giá